Is het effect van grensoverschrijdend gedrag van onmachtige ouders op kinderen te vergelijken met dat van onmachtige leiders op hun burgers?
Onmachtige ouders
Hoe reageren kinderen op disfunctionele ouders? Sommige ouders zijn onmachtig hun kinderen de liefde, aandacht en stabiliteit te bieden die zij nodig hebben. Soms neemt die onmacht grensoverschrijdende vormen aan: verwaarlozing, emotioneel of fysiek geweld, dreiging, of een langdurige staat van onzekerheid.
Kinderen betrekken deze onmacht vrijwel altijd op zichzelf. Zij zijn niet bij machte hun ouders te kiezen of te verlaten en zijn zowel materieel als emotioneel afhankelijk. Het kind dat wordt geconfronteerd met grensoverschrijdende ouderlijke onmacht zal de ervaren pijn internaliseren: “Papa is zo boos, ik zal wel iets fout hebben gedaan.” Schuld wordt gevoeld waar zij niet hoort, terwijl de verantwoordelijkheid bij de ouder ligt.
Juist vanwege deze afhankelijkheid zijn kinderen opmerkelijk loyaal. Die loyaliteit neemt niet zelden toe naarmate de ouder onmachtiger wordt. Het is immers in het belang van het kind om tegenwicht te bieden aan de chaos en het systeem, hoe wankel ook, in stand te houden. De veelgehoorde observatie dat kinderen zich “zo makkelijk aanpassen” aan verregaande eisen zoals het dragen van een mondkapje miskent dit mechanisme volledig. Aanpassing is hier geen teken van veerkracht, maar van noodzaak.
Het kind dat structureel onredelijke eisen krijgt opgelegd, belandt in een klassieke catch-22. Het kan zich voegen en zichzelf geweld aandoen, of de regel overtreden en gestraft worden. De agressie die in zo’n systeem ontstaat, richt zich zelden op de ouders zelf, daarvoor is de afhankelijkheid te groot, maar wordt verplaatst naar buiten, bijvoorbeeld naar broers en zussen of leeftijdsgenoten of richt zich naar binnen en leidt tot een negatief zelfbeeld of zelfs zelfbeschadiging. Het kind wordt braaf, of het wordt “stout”.
Onmachtige leiders
Het is aannemelijk dat deze systeemdynamiek zich ook manifesteert in zogenoemde volwassen systemen, in delen van de samenleving dus, met name wanneer leiderschap autoritairder wordt en democratische wederkerigheid en empathie onder druk komen te staan. Op systeemniveau wordt dan de ouder-kindrelatie gereproduceerd, versterkt door het regressieve effect van collectieve angst.
Een regering die haar beleid legitimeert met een beroep op de steun van “de meerderheid van de bevolking”, vastgesteld via beperkte en vluchtige steekproeven, miskent dat het getraumatiseerde kind loyaal blijft aan de ouder, niet uit vrije keuze, maar uit afhankelijkheid. Loyaliteit is hier geen uitdrukking van instemming, maar van aanpassing. Naarmate het kind vaker wordt aangesproken op zijn tekortschieten, zal het proberen nog voorbeeldiger te zijn.
Een regering die haar burgers op pretentieuze en moraliserende toon aanspreekt op hun vermeend onverantwoorde gedrag, zal dan ook geen autonome en verantwoordelijke burgers voortbrengen, maar een volgzame bevolking die — volwassen immers — verklaart dit alles “uit zorg voor de ander” te doen. Dat deze zorg onder druk tot stand komt, blijft buiten beschouwing.
Naarmate het beleid grilliger en minder invoelbaar wordt, voelen meer individuen en instituties zich geroepen de vanzelfsprekendheid ervan te bevestigen. De media nemen hier een bijzondere plaats in: zij roepen autoriteiten aan waartegen wij, naar goed katholiek gebruik, de discussie niet geacht worden aan te gaan. De oudste zoon die normaal gesproken niet wil deugen, maar nu zijn verantwoordelijkheid ontdekt.
Agressie en verplaatsing
Een regering die chaos creëert, moraliseert en groepen vermanend toespreekt, roept niet onmiddellijk verzet of revolutie op, maar veeleer onderlinge strijd. Burgers corrigeren elkaar: over mondkapjes, afstand, vaccinaties, groepsgrootte. De agressie verplaatst zich zijwaarts, niet omhoog.
Wanneer die strijd escaleert, in rellen, in verharding van het publieke debat, volgt nieuwe vermaning. Vooral het ongehoorzame kind, de “stoute burger”, wordt scherp aangepakt. De onmacht van de leiding is inmiddels zo groot geworden dat er nauwelijks nog ruimte resteert voor distantie, begrip of zelfrelativering.
Door het uitvaardigen van regels, zoals een maximumaantal bezoekers tijdens de kerstdagen, met een directiviteit en willekeur die in geen enkele kindercrèche sinds de jaren zeventig nog wordt getolereerd, worden burgers beroofd van hun redelijkheid en oordeelsvermogen. Zij worden daarmee medeplichtig gemaakt aan een mogelijk fiasco. Het kind verliest óf zijn eigenwaarde, óf krijgt het etiket “stout”.
Onmacht en verantwoordelijkheid
Het begrip onmacht is hier bewust gekozen om niet te vervallen in simplistisch verwijt. Overheden stonden voor een uitzonderlijke opgave, en veel van hun handelen is vanuit die context begrijpelijk. Maar begrijpelijkheid ontslaat niet van verantwoordelijkheid. Onmacht sluit aansprakelijkheid niet uit, evenmin als dat bij ouders het geval is.
Juist waar onmacht niet wordt erkend en begrensd, maar wordt gecompenseerd door overheidsoverstretching, door het aantrekken van een te grote broek, door morele pretentie en controle, ontstaan systemische beschadigingen met langdurige psychologische gevolgen. Daarbij doet het er nauwelijks toe of de onmacht plausibel is of de intenties goed zijn. Het is de feitelijkheid van de asymmetrische machtsverhouding die werkzaam is, niet het morele zelfbeeld van degene die macht uitoefent.
Slot
Opvallend is dat, ondanks de wisselvalligheid van het beleid en de aanhoudende ministeriële irritatie over ons vermeend onverantwoorde gedrag, de volgzaamheid van het overgrote deel van de bevolking, jongeren inbegrepen, groot is gebleven. Zoals het kind zich schuldig voelt wanneer het niet “luistert”, zo verging het velen wanneer zij aarzelden of twijfelden.
De beperkte aandacht voor deze psychologische en systemische dimensie van de gezondheidscrisis is een gemis. Niet omdat leiders te kwader trouw zouden hebben gehandeld, maar omdat onmacht die niet wordt verdragen en begrensd, onvermijdelijk schade veroorzaakt. Dat is de hypothese van dit artikel, en wellicht ook zijn ongemakkelijkste conclusie.